اقوام

جایگاه عشایر در مناسبات اجتماعی و سیاسی عراق

جایگاه عشایر در مناسبات اجتماعی و سیاسی عراق

طبق آمارها در حدود 27 درصد جمعیت عراق در قسمت روستایی آن زندگی می‌کنند. با این حال یکی از مسایل مهم، تاثیر همین درصد نسبتاً کم، بر زندگی جامعه عراق است. 

عشایر و تأثیر آن‌ها در جامعه عراق

وابستگی به یک قبیله آنچنان برای مردم عراق اهمیت دارد که اگر یک فرد عراقی به صورت ناشناس وارد یک جمع شود، در ابتدا از او درباره قبیله‌اش سوال می‌شود. عشیره همواره در طول تاریخ عراق (نظام‌های پادشاهی و جمهوری)، در مسائل اجتماعی و سیاسی نقش خود را ایفا کرده است. چیزی که در این سال‌ها در میان سیاست مداران عراقی ثابت شده است، قدرت پررنگ قبایل در حوزه اجتماعی است. 
در ماده 45 قانون اساسی عراق به عشایر و قبایل به عنوان یکی از نهادهای مهم اجتماعی این کشور اشاره شده است. در رابطه با پراکندگی و قدرت عشایر در نقاط مختلف عراق می‌توان گفت که در مناطق جنوبی عراق نقش عشایر بسیار پررنگ‌تر و ساختار جامعه سنتی‌تر است، اما هر چه به سمت استان‌های مرکزی پیش برویم از میزان اثرگذاری آن کاسته می‌شود. معروف‌ترین عشایر شیعی خزعل، کعب، زبید، اکبر محمد، فتله، نبی عمیر، الحرج، نبی لام، عفک و مهم‌ترین عشایر سنی شمر، دیلم، جبور و البوکمال هستند. طالبانی‌ها و بارزانی‌ها نیز مهم‌ترین عشایر کرد هستند. 
نقش عشیره در تحولات سیاسی و اجتماعی عراق 
در حدود 150 قبیله و عشیره در عراق وجود دارند که هر رییس عشیره دسته کم 3 تا 5 هزار پیرو دارد. به‌دلیل نفود این قبایل در میان مردم، عشایر و سران آن توانسته‌اند جایگاه ویژه‌ای در انتخابات برای هر کاندیدا کسب کنند. بر همین اساس هر کاندیدا در مراحل انتخابات به دنبال جلب رضایت سران عشایر و بردن نام آن‌ها در فهرست‌ انتخاباتی خود هست تا آراء طرفداران سران عشایر را به نفع خود جمع‌آوری کند.
جلسات بسیاری برای رفع اختلاف توسط عشایر برگزار شده که عموماً در یک جلسه حل و حکم نهایی آن صادر شده است. این درحالی است که اگر این پرونده‌ها در دادگاه‌های رسمی پیگیری شوند، زمانی طولانی صرف می‌شود تا به نتیجه برسند و این نشان از قدرت قبایل در حل مسائل و اختلافات اجتماعی دارد. 
نیاز دولت به عشایر در سال‌های آشفتگی دولت بسیار حس شده و نقش عشایر در تحولات سیاسی و اجتماعی در تاریخ معاصر عراق مهم و تأثیرگذار بوده است. همچنین مناسبات دینی و ارتباط با مراجع، تاثیر بسزایی بر این حوزه‌ها داشته است. بعنوان مثال وقتی فتوای جهاد کفایی در سال 2014 برای مقابله با یورش گروه تروریستی داعش صادر شد، اولین کسانی که اظهار آمادگی کردند عشایر بودند. بنابراین نظام عشیره‌ای در عین پیوند با دین و مذهب، توانسته در موارد زیادی معادلات سیاسی عراق را دچار تغییر کند.

جایگاه عشایر در مناسبات اجتماعی و سیاسی عراق

جایگاه قبایل در مسائل سیاسی و اجتماعی چگونه بوده است؟

با سقوط پادشاهی و آغاز جمهوری در عراق، جایگاه عشایر در سپهر سیاسی این کشور تضعیف شد. بااین‌حال عشایر تلاش کردند تا با حفظ رابطه خود با مراکز مذهبی و مراجع دینی ضعف رابطه با دولت را از این طریق جبران کنند. در این دوران قدرت قبایل درست در نقطه مقابل دولت بود و در زمانی که قدرت قبایل افزایش می‌یافت، از قدرت حکومت کاسته می‌شد. در دوران رژیم بعث، حکومت سعی بر استخدام دوباره عشایر در بازی‌های سیاسی خود داشت تا راحت‌تر به اهداف خود برسد. در این میان اعتماد صدام بیشتر به عشیره خود «البیجات» و افراد شهرستان «العوجه» بود. 
پس از سقوط صدام در سال 2003، وجود بحران‌های سیاسی، اجتماعی و امنیتی در کشور عراق باعث شد تا قدرت دولت کاهش یابد و در مقابل قبایل با جایگاهی قدرتمندتر در میان مردم ظاهر شوند. در این دوران حکومت و تشکل‌های سیاسی به منظور کسب آراء بیشتر سعی در برقراری ارتباط با قبایل داشتند.
کارشناسان بر این عقیده‌اند که عشایر و قبایل علاوه‌بر جنبه‌های مثبت خود دارای یک بعد منفی نیز هستند. مقید بودن عشایر و سران آن به سنت‌های عشیره‌ای گاهی مخالف شرع و عرف جامعه است و در برخی موارد این‌گونه پایبندی‌ها سبب درگیری بین عشایر بر سر مسائل پیش‌پا افتاده شده است. برخی افراد از نفوذ عشیره خود استفاده می‌کنند و حق عشایر ضعیف‌تر را در جلسات عشایری به ناحق تضییع می‌کنند و در حقیقت از جایگاه و قدرت عشایر در جنبه‌های منفی استفاده می‌کنند. 
با‌این‌حال معمولا در زمان برگزاری انتخابات هیچ‌گاه از جنبه‌های منفی عشایر حرفی به میان نمی‌آید و به دلیل اثرگذاری قبایل در جامعه عراق، هر کاندیدایی تلاش می‌کند نام یکی از سران عشایر را در فهرست انتخاباتی خود درج کند. در این روز‌ها عشایر پیوند محکم خود را با حوزه‌ها و مراکز مذهبی حفظ کرده‌اند تا به عنوان حافظ هویت اسلامی عراق و مانعی برای تشکیل دولتی سکولار عمل کنند.

آداب،رسوم و زندگی سنتی عشیره‌ 

آداب و رسوم و سبک زندگی سنتی عشایر‌ بیشتر با سبک زندگی‌ روستایی سازگار است و لذا در شرایطی که اکثریت جمعیت عراق در شهرها زندگی می‌کنند و به زندگی شهرنشینی روی آورده‌اند، برایشان کارایی ندارد. مسأله انکار ناپذیر درباره عشایر عراق این است که در زمان حاضر با وجود فضای مجازی و گسترش ارتباطات مردم عراق با جهان خارج از پایبندی مردم به آداب‌ و ‌رسوم قبیله‌ای کاسته شده است و در کنار آن قدرت قبایل در میان نسل جوان کاهش یافته است، اما این موضوع در میزان نفوذ قبایل در مسائل اجتماعی تاثیر گذار نبوده است و همچنان مردم در زمانی که دچار اختلاف می‌شوند ترجیح می‌دهند برای حل اختلاف به نظام عشیره‌ای خود رجوع کنند.

روابط قبایل عراق با ایران و آمریکا

روابط قبایل عراق با ایران بسیار خوب است و در حدود 80 درصد قبایل با ایران همسو هستند و حس ایران دوستی در آن‌ها مشهود است.
 در زمان حضور آمریکا در عراق نیرو‌های حشدالشعبی مخالف حضور آن‌ها در عراق بودند. زمانی که آمریکا نتوانست حشدالشعبی را خلع سلاح و دولت مرکزی عراق را برای کاهش نفوذ ایران در این کشور متقاعد کند، در سال 2014 تلاش کرد با مسلح کردن عشایر سنی مذهب عراق از نفوذ نیرو‌های بسیج مردمی در این کشور بکاهد. 

سخن پایانی

به عقیده کارشناسان با وجود استقلال عشایر از دولت، به دلیل نفوذی که این قبایل در جامعه کشور عراق دارند، در روند سیاسی این کشور بسیار اثرگذار و تعیین‌کننده هستند.مقابله و ایفای نقش در شکست اشغالگران آمریکایی و تشکیل سریع نیروهای مردمی برای مقابله با داعش از جمله اقدامات بسیار مهم عشایر در سال‌های اخیر بوده‌اند.
 

لینک کوتاه
سیده بشری موسوی

سیده بشری موسوی

فائزه عصاری

فائزه عصاری

دیدگاه خود را بیان کنید